Download onderwijsarrangement

Door het aanpassen van het standaard onderwijsarrangement door middel van de vinkjes creeert u een persoonlijk onderwijsarrangement. U dient een naam op te geven om het onderwijsarrangement te kunnen downloaden. Indien u een standaard onderwijsarrangement wilt, klikt u dan op annuleren en zorg ervoor dat alle vinkje aan staan voordat u op opslaan klikt.

×
Uw onderwijsarrangement wordt aangemaakt. Een ogenblik geduld.×

TOS (ESM) intensief onderwijsarrangement vanaf 12 jaar

Doelgroep

Kinderen met Taalontwikkelingsstoornis (ESM) > 12 jaar

Uitgangspunt

Uitgangspunt van een intensief onderwijsarrangement is dat de leerling deelneemt aan het onderwijsprogramma in het voortgezet speciaal onderwijs.

Onderwijsmateriaal & Curriculum

Het hele onderwijsprogramma is ingericht om aan te sluiten bij de speciale onderwijsbehoefte van de leerling. Het ontwikkelingsperspectief is leidend voor de invulling van het onderwijsarrangement. Er wordt gebruik gemaakt van speciale leerlijnen cluster 2. Materialen zijn aangepast aan de doelgroep.

Setting binnen de klas

Setting binnen de klas

Afhankelijk van het ontwikkelingsperspectief van de scholier wordt aangesloten op een adequate leerroute.
De hiervoor benodigde onderwijsmaterialen zijn beschikbaar.

De communicatie en instructie is toegankelijk voor leerlingen en er wordt gecommuniceerd in toegankelijke taal.
Kwaliteitsindicatoren
Categorie Indicator Omschrijving
E

Aangepaste instructie

E1

De mondelinge instructie wordt afgestemd op het begripsniveau van de leerling(en). Dit geldt zowel voor de vorm (gesproken Nederlands, Nederlands met gebaren) als voor de inhoud. Het is belangrijk om moeilijke begrippen en nieuwe taal niet te vermijden, wel aan te bieden en er een goede toegankelijke definitie of voorbeeld bij te geven.

E2

De leraar temporiseert verschillende bronnen (mondelinge informatie, videobeelden, plaatmateriaal etc.) van informatie tijdens de instructie.
ESM-leerlingen hebben vaak meer verwerkingstijd nodig.

E3

Het werkgeheugen van ESM-leerlingen is vaak zwakker. Medewerkers passen taken waarbij een beroep gedaan wordt op het onthouden van grotere hoeveelheden informatie aan:

  • Informatie wordt aangeboden in een permanente (visuele) vorm
  • Informatie nodig opgedeeld in kleinere stappen
  • Leerlingen krijgen strategieën aangeboden en aangeleerd om informatie beter te laten beklijven bv. een eigen woordenboek met betekenisvolle zinnen en tekeningen gebruiken, het geleerde inoefenen via verschillende werkvormen.
E4

De leraar structureert de informatie.
Hij geeft regelmatig een terugblik en samenvatting. De leraar stelt controlevragen op het begrip van de instructie.

E5

Om (complexe) lesstof toegankelijk te maken worden leerlingen voorbereid op het onderwerp.
Belangrijke begrippen worden in een betekenisvolle context aangeboden en vooraf uitgelegd (pre-teaching). Voor sommige leerlingen is extra training en herhaling van deze begrippen (re-teaching) noodzakelijk.

E7

Tekstmateriaal en opdrachten die leerlingen niet zelfstandig kunnen verwerken, worden vooraf besproken en voorzien van cues.
Indien mogelijk/noodzakelijk wordt via het schrift, beeld, schema een compacte samenvatting van de lesstof aangeboden.

E8

Bij de verwerking van lesstof worden doelgericht (visuele) handelingswijzers aangeboden om leerlingen in staat te stellen zelfstandig opdrachten te verwerken (stappenplan, mindmappen).

E9

Het begrijpen van lesstof is niet vanzelfsprekend als voldaan wordt aan de ogenschijnlijk optimale toegang tot communicatie. Door beperkte woordenschat, problemen met de informatieverwerking en het informatietekort begrijpen ESM-leerlingen vaak minder dan wij, maar ook zijzelf soms denken. Leerlingen worden hiervan bewust gemaakt en krijgen strategieën aangeboden om zelf begrip te controleren. Leerkrachten zijn hier in de instructie voortdurend alert op, geven samenvattingen en stellen controlevragen.

E10

Het model van directe instructie wordt gehanteerd en richt leerlingen op het doel en opbrengst van de lesactiviteit.

E11

Reguliere methodes worden gebruikt in het onderwijs aan ESM-leerlingen. Het niveau van taalvaardigheid van leerlingen binnen een groep is vaak zeer uiteenlopend.
De leerkracht past de lesstof aan op het begripsniveau van de leerlingen. Hij differentieert hiermee binnen de groep.

A

Didactisch klimaat

AssA9

De medewerker communiceert op een cognitief neutrale manier. Humor en emotie worden gedoceerd ingezet en expliciet benoemd.

AssA11

Concept Ondersteunende Communicatie wordt ingezet om het betekenisaspect te kunnen waarnemen. Het gaat hierbij om ondersteunend gebruik van vormstabiele communicatievormen aangepast aan de actuele mogelijkheden van vormwaarneming en betekenisverlening. De verwijzer wordt daarbij altijd eerst in de betekeniscontext aangeboden.

AssA12

Transfer van kennis en vaardigheden naar andere situaties krijgt specifieke aandacht.

E

Aangepaste instructie

AssE6

Overgangen in de onderwijssituatie worden benoemd en/of gevisualiseerd en rustig en nadrukkelijk genomen.

C

Specialistisch en intensief  taalonderwijs

AssC3

De medewerker legt expliciet aan de leerling uit welk taalgebruik wel en niet past bij specifieke situaties.

Taal loopt als een rode draad door het onderwijsprogramma en is dus ook bij overige vakken een belangrijk aandachtspunt zonder het onderwijsdoel van het betreffende vak uit het oog te verliezen.

Er is sprake van ondersteuning op het taalcurriculum door een logopedist.
Kwaliteitsindicatoren
Categorie Indicator Omschrijving
C

Specialistisch en intensief taalonderwijs

C4

De logopedist en de leraar werken intensief samen om de taaldoelen te realiseren.
Ze hebben structureel overleg. Ze hebben beiden inzicht in het taalontwikkelingsniveau van de individuele leerlingen in de groep. Zij passen hun taalaanbod hier op aan. Daarnaast werkt de leraar op groepsniveau aan talige doelen uit de taalmethode.
De leraar slaat een brug tussen beide benaderingen door binnen het  groepsonderwijs ook ruimte te geven aan verschillende niveaus van taalvaardigheid van individuele leerlingen. Dit kan bijvoorbeeld door (verwerkings-)opdrachten op verschillende niveaus aan te bieden bij het taalprogramma voor de groep. Ook tijdens momenten waarop individuele communicatie plaatsvindt, stimuleert de leraar de individuele taalontwikkeling van de betreffende leerling door aan te sluiten bij de zone van naaste ontwikkeling.

C9

Er is klassikale en/of individuele logopedie of logopedie in kleine groepjes binnen het onderwijsprogramma. Er wordt samen met de leerkracht gewerkt aan doelen op het gebied van communicatieve redzaamheid en taal- en spraakvaardigheid op individueel niveau.

A

Didactisch  klimaat

A17

Leraar en logopedist formuleren gezamenlijk de communicatieve en talige benadering van de leerling.

C

Specialistisch en intensief taalonderwijs

C12

De logopedist maakt structureel onderdeel uit van het begeleidende team rondom de leerling.

Docenten en andere betrokkenen maken gebruik van specifieke interventies gericht op de taalontwikkeling van ESM leerlingen.

Specifieke interventies gericht op de taalontwikkeling van leerlingen met ESM. Hierbij staat het verwerven van functionele taalvaardigheid centraal.
Kwaliteitsindicatoren
Categorie Indicator Omschrijving
C

Specialistisch en intensief taalonderwijs

C5

Het begrijpen en gebruiken van nieuwe woorden is niet vanzelfsprekend bij ESM-leerlingen. De uitbreiding van de woordschat is daarom een belangrijk doel. De didactiek van Verhallen & Verhallen ligt aan de basis van het woordenschat onderwijs.
Er wordt thematisch gewerkt om het opbouwen van mentale netwerken te bevorderen. Nieuwe begrippen worden in verschillende contexten expliciet aangeboden. Er is extra training en herhaling van nieuwe begrippen. Het opbouwen van het juiste concept bij woorden krijgt veel aandacht door een diversiteit aan oefeningen waardoor leerlingen diepe woordkennis kunnen opbouwen.

C6

Pragmatiek, het gebruiken van taal in verschillende sociale situaties heeft extra aandacht in het onderwijs.
De leraar creëert oefenmogelijkheden en leert regels expliciet aan en traint deze bijvoorbeeld aan de hand van rollenspellen waarbij de talige interactie voorop staat.

C7

De onderliggende betekenis van taal is voor ESM-leerlingen vaak moeilijk te doorgronden.
De leerlingen krijgen extra oefening en herhaling om inzicht te verwerven in figuurlijk taalgebruik, luisteren en lezen tussen de regels, dubbele ontkenningen, intonatie, humor en ironie.

C8

In het taalonderwijs in SO en VSO is expliciete aandacht voor training van woord- en zinsbouw.

C10

Taal loopt als een rode draad door het onderwijsprogramma en is dus ook bij de overige vakken een belangrijk aandachtspunt zonder het onderwijsdoel van het betreffende vak uit het oog te verliezen. Dit betekent dat talige begrippen die noodzakelijk zijn om de lesstof van het betreffende vak te kunnen verwerken vooraf besproken en waar nodig getraind worden.

C11

De taalontwikkeling wordt zorgvuldig op individueel en klassikaal niveau gevolgd aan de hand van observaties, methodegebonden toetsen, methodeonafhankelijke taaltoetsen en logopedische toetsen. De systematische analyse van de gegevens wordt gebruikt voor het opstellen van nieuwe doelen.

AssC3

De medewerker legt expliciet aan de leerling uit welk taalgebruik wel en niet past bij specifieke situaties.

AssC8

Het herkennen van verschillende typen vragen wordt expliciet aangeleerd.

Speciale interventies gericht op (begrijpend en voortgezet) technisch lezen.
Kwaliteitsindicatoren
Categorie Indicator Omschrijving
D

Specialistisch en intensief leesonderwijs

D5

Inprenting van het woordbeeld via de orthografische route (schrift) krijgt expliciet aandacht. ICT-toepassingen ondersteunen hierbij.

D8

Op het gebied van begrijpend lezen ondervinden veel ESM- leerlingen problemen door de beperkte woordenschat en de moeite die zij hebben met het begrijpen van woord- en zinsbouw en tekstopbouw. Ook een informatietekort kan een rol spelen.
Het lezen en daarmee begrijpen van teksten wordt veelvuldig klassikaal behandeld. Het hardop meedenken van de leraar bij het hanteren van leesstrategieën (modelling) voor het leren begrijpen van de tekst is een belangrijke didactische aanpak.

D9

Bij het begrijpend lezen is expliciet aandacht voor het herkennen en begrijpen van verwijswoorden/-relaties.

D10

Voortgezet technisch lezen krijgt expliciet aandacht in het rooster. Ook in het VSO.
Door teksten herhaald aan te bieden en deze eerst voor te laten lezen door de leerkracht worden leerlingen getraind in het vloeiend (stil)lezen.

D11

De leesontwikkeling wordt zorgvuldig gevolgd aan de hand van observaties, methodegebonden toetsen en methodeonafhankelijke toetsen.
Het protocol dyslexie ESM is leidraad voor het leesonderwijs.

AssD3

Klankteken koppeling is vaak niet vanzelfsprekend voor kinderen met autisme. Klankondersteunende gebaren (liefst aansluiten bij de realistische wereld van het kind) of oproepwoorden/kaartjes (slang voor s) worden ondersteunend ingezet.

AssD9

De leerkracht is alert op preoccupaties, fascinaties of angstige associaties. Deze kunnen het lezen in de weg staan. Woorden of teksten die dit oproepen, worden vermeden.

De communicatie en instructie toegankelijk maken voor ESM leerlingen. Speciaal accent waar nodig op verwerving vreemde talen.
Kwaliteitsindicatoren
Categorie Indicator Omschrijving
E

Aangepaste instructie

E1

De mondelinge instructie wordt afgestemd op het begripsniveau van de leerling(en). Dit geldt zowel voor de vorm (gesproken Nederlands, Nederlands met gebaren) als voor de inhoud. Het is belangrijk om moeilijke begrippen en nieuwe taal niet te vermijden, wel aan te bieden en er een goede toegankelijke definitie of voorbeeld bij te geven.

E2

De leraar temporiseert verschillende bronnen (mondelinge informatie, videobeelden, plaatmateriaal etc.) van informatie tijdens de instructie.
ESM-leerlingen hebben vaak meer verwerkingstijd nodig.

E3

Het werkgeheugen van ESM-leerlingen is vaak zwakker. Medewerkers passen taken waarbij een beroep gedaan wordt op het onthouden van grotere hoeveelheden informatie aan:

  • Informatie wordt aangeboden in een permanente (visuele) vorm
  • Informatie nodig opgedeeld in kleinere stappen
  • Leerlingen krijgen strategieën aangeboden en aangeleerd om informatie beter te laten beklijven bv. een eigen woordenboek met betekenisvolle zinnen en tekeningen gebruiken, het geleerde inoefenen via verschillende werkvormen.
E4

De leraar structureert de informatie.
Hij geeft regelmatig een terugblik en samenvatting. De leraar stelt controlevragen op het begrip van de instructie.

E5

Om (complexe) lesstof toegankelijk te maken worden leerlingen voorbereid op het onderwerp.
Belangrijke begrippen worden in een betekenisvolle context aangeboden en vooraf uitgelegd (pre-teaching). Voor sommige leerlingen is extra training en herhaling van deze begrippen (re-teaching) noodzakelijk.

E7

Tekstmateriaal en opdrachten die leerlingen niet zelfstandig kunnen verwerken, worden vooraf besproken en voorzien van cues.
Indien mogelijk/noodzakelijk wordt via het schrift, beeld, schema een compacte samenvatting van de lesstof aangeboden.

E8

Bij de verwerking van lesstof worden doelgericht (visuele) handelingswijzers aangeboden om leerlingen in staat te stellen zelfstandig opdrachten te verwerken (stappenplan, mindmappen).

E9

Het begrijpen van lesstof is niet vanzelfsprekend als voldaan wordt aan de ogenschijnlijk optimale toegang tot communicatie. Door beperkte woordenschat, problemen met de informatieverwerking en het informatietekort begrijpen ESM-leerlingen vaak minder dan wij, maar ook zijzelf soms denken. Leerlingen worden hiervan bewust gemaakt en krijgen strategieën aangeboden om zelf begrip te controleren. Leerkrachten zijn hier in de instructie voortdurend alert op, geven samenvattingen en stellen controlevragen.

E10

Het model van directe instructie wordt gehanteerd en richt leerlingen op het doel en opbrengst van de lesactiviteit.

E11

Reguliere methodes worden gebruikt in het onderwijs aan ESM-leerlingen. Het niveau van taalvaardigheid van leerlingen binnen een groep is vaak zeer uiteenlopend.
De leerkracht past de lesstof aan op het begripsniveau van de leerlingen. Hij differentieert hiermee binnen de groep.

A

Didactisch klimaat

AssA9

De medewerker communiceert op een cognitief neutrale manier. Humor en emotie worden gedoceerd ingezet en expliciet benoemd.

AssA11

Concept Ondersteunende Communicatie wordt ingezet om het betekenisaspect te kunnen waarnemen. Het gaat hierbij om ondersteunend gebruik van vormstabiele communicatievormen aangepast aan de actuele mogelijkheden van vormwaarneming en betekenisverlening. De verwijzer wordt daarbij altijd eerst in de betekeniscontext aangeboden.

AssA12

Transfer van kennis en vaardigheden naar andere situaties krijgt specifieke aandacht.

E

Aangepaste instructie

AssE6

Overgangen in de onderwijssituatie worden benoemd en/of gevisualiseerd en rustig en nadrukkelijk genomen.

C

Specialistisch en intensief  taalonderwijs

AssC8

Het herkennen van verschillende typen vragen wordt expliciet aangeleerd.

AssC3

De medewerker legt expliciet aan de leerling uit welk taalgebruik wel en niet past bij specifieke situaties.

Interventies gericht op sociale relaties en welbevinden.
Kwaliteitsindicatoren
Categorie Indicator Omschrijving
F

Bevordering van sociale relaties en welbevinden

F1

Communicatie- en spraaktaalproblemen hebben invloed op het gedrag, de relaties met anderen en op het welbevinden van ESM-leerlingen. De sociaal-emotionele ontwikkeling verloopt vaak minder voorspoedig.
Een pedagogisch klimaat dat veiligheid en ruimte biedt om te communiceren vanuit eigen mogelijkheden en autonomie draagt bij aan het welbevinden van de leerlingen.
Van jongs af aan wordt in het lesprogramma systematisch aandacht besteed aan de sociaal-emotionele vorming en de training van sociale en communicatieve vaardigheden.

F2

Er wordt gewerkt met de voor de doelgroep beschikbare en ontwikkelde methodes voor sociaal-emotionele ontwikkeling en relaties en seksualiteit.

F3

Er is expliciete aandacht voor de gevoelsmatige en emotionele kant van relaties en seksualiteit.
Door de spraaktaalachterstand is het juist vaak deze kant die onderbelicht raakt.

F4

ESM-leerlingen zijn extra kwetsbaar voor seksueel misbruik.
Het (leren) inschatten van vriendschappen, relaties en seksualiteit is ingebed in het lesprogramma.

F6

Binnen het lesprogramma is expliciet aandacht voor de spraaktaalproblematiek in relatie tot het zelfbeeld.
In het kader van communicatieve en sociale redzaamheid leren de leerlingen strategieën om hun spraaktaalproblematiek in het dagelijks leven zo goed mogelijk te kunnen hanteren. Regels voor gespreksvoering worden bv. Expliciet aangeleerd en geoefend.

F7

De leerlingen worden van jongs af aan zorgvuldig gevolgd in hun sociaal-emotionele ontwikkeling aan de hand van observaties en screeningsinstrumenten. Dit om (vroeg)tijdig te kunnen signaleren en waar nodig te kunnen doorverwijzen.
Indien er sprake is van een risicoscore binnen het klinisch gebied wordt multidisciplinair in samenwerking met ouders en zorginstellingen een passend arrangement geboden om de ontwikkeling te stimuleren en stagnatie en/of problemen te voorkomen (preventie) of te verminderen.

B

Pedagogisch klimaat

B3

Het (weer) plezier krijgen, hebben en houden in communicatie is een belangrijke voorwaarde om verder te kunnen ontwikkelen en leren. Medewerkers stimuleren dit plezier. Vanuit een positieve grondhouding werken medewerkers aan een reëel en positief zelfbeeld van de leerlingen.
Leerlingen leren hun mogelijkheden en onmogelijkheden kennen. Diversiteit in communicatie en ‘zijn’ wordt gewaardeerd. Verschillende communicatieve benaderingen en uitingen (gesproken Nederlands, Nederlands met gebaren, vormen van ondersteunde communicatie, schrift etc.) kennen een gelijke status.

B4

Communicatieve redzaamheid, weerbaarheid en het kunnen participeren in de maatschappij hebben hoge prioriteit.
Leerlingen worden binnen het veilige klimaat uitgedaagd om zelf initiatieven te nemen en oplossingen te bedenken voor het initiëren en het voortzetten van communicatie.

Dit gebeurt behalve in natuurlijke communicatieve situaties ook door communicatieve situaties te simuleren en oefenen.

B5

Kunnen en durven communiceren is een blijvend aandachtspunt. Zeker naarmate leerlingen ouder worden en de spraaktaal-problematiek (voor een deel) niet remedieerbaar blijkt te zijn. Leerlingen krijgen hiervoor compenserende technieken aangeleerd zoals bv. een opschrijfboekje met steekwoorden, leren omschrijven van woorden, voorgestructureerde gesprekken.

B7

Gespreks- en omgangsregels worden expliciet uitgelegd en gevisualiseerd. Sociale situaties worden besproken en gevisualiseerd en geanalyseerd in stappenplannen om deze te leren begrijpen en de kennis te kunnen toepassen in uiteenlopende situaties.

B8

Er wordt systematisch en methodisch gewerkt aan het begrijpen, benoemen en kunnen uitleggen van gevoelens en emoties, zowel verbaal als non-verbaal.

B9

Abstracte gevoelsbegrippen zijn vaak extra moeilijk voor leerlingen in cluster 2. Het veel en herhaaldelijk gebruik van deze begrippen in verschillende contexten draagt bij aan het vermogen om ervaringen, gevoelens en emoties te delen en bespreken.

F

Bevordering van sociale relaties en welbevinden

AssF1

De methodiek van social story en script wordt ingezet om de leerling inzicht te geven in (complexe) sociale situaties.

AssF3

Met de leerling wordt besproken/gereflecteerd op de gevolgen die een ASS kan hebben op het leven van alle dag, zowel wat de leerling zelf betreft  als de omgeving.

AssF5

Bij afstemmingsproblemen tussen de leerling met een ASS en zijn medeleerlingen wordt concreet, talig en cognitief gestuurd naar de nodige aanpassing.

AssF6

Sociale situaties die structureel tot frustratie leiden worden consequent en specifiek talig en cognitief begeleid of (indien nodig) tijdelijk vermeden.

Inzetten van pre-teaching en re-teaching individueel of groepsgericht.

Zo nodig bieden van audiologische ondersteuning (soloapparatuur).
Kwaliteitsindicatoren
Categorie Indicator Omschrijving
A

Didactisch  klimaat

A21

Voor leerlingen met problemen in de auditieve verwerking wordt solo-apparatuur ingezet. Het gebruik van deze apparatuur wordt systematisch geëvalueerd.

B

Pedagogisch klimaat

AssB4

Voorlichting voor medeleerlingen creëert begrip en daarmee veiligheid voor de leerling met een ASS. Medeleerlingen krijgen vaardigheden aangereikt waarmee ze hun klasgenoot kunnen ondersteunen. Voor deze voorlichting worden programma’s gehanteerd die ontwikkeld zijn voor de doelgroep.

AssB5

De medewerker geeft informatie over wat een uiting van een leerling met een ASS voor de gesprekspartner kan betekenen en heretiketteert deze samen met de leerling.

Bieden van logopedische ondersteuning op het taalcurriculum.

Het scheppen van een didactisch klimaat dat communicatie en taalontwikkeling stimuleert.
Kwaliteitsindicatoren
Categorie Indicator Omschrijving
A

Didactisch  klimaat

A1

De uitgangspunten met betrekking tot communicatie en taalbeleid zijn geformuleerd in het schoolplan.

A2

De communicatie en instructie is toegankelijk en begrijpelijk.

  • Er wordt rustig gesproken
  • Er is aandacht voor een goede signaal-ruisverhouding. De medewerker is zich bewust van het effect van achtergrondgeluid.
  • De communicatie en instructie worden intensief gevisualiseerd: concreet materiaal, afbeeldingen, picto’s, foto, film, gebaren etc.
  • De communicatie en het taalaanbod sluiten aan bij het begripsniveau van de leerlingen.
  • Mondelinge informatie wordt zoveel mogelijk ook schriftelijk (bv. in beeld, woord, picto) vastgelegd en is niet vluchtig.
A3

Bij het gebruik van Nederlands met gebaren (NmG) is de medewerker alert op de kwaliteit van het aanbod van het gesproken Nederlands. Dit betreft de articulatie, het stemvolume en de intonatie, tempo en vloeiendheid en de grammatica. De medewerker vermijdt geen (moeilijke) woorden en versimpelt het taalgebruik niet.
Tevens is de medewerker alert op de kwaliteit van het gebarenaanbod. Het gaat hier om articulatie/uitvoering van de gebaren, tempo en vloeiendheid, het aantal gebaren per zin en een bewuste keuze van de woordsoorten die wel/niet ondersteund worden.

A4

Om NmG op een kwalitatief goed niveau te gebruiken worden medewerkers structureel gecoacht en getraind. Ze worden getoetst op hun vaardigheid. Er zijn minimale beheersingsniveaus voor (verschillende typen) medewerkers geformuleerd.

A5

Ontwikkeling, herstel en/of compensatie van de communicatieve functies staat centraal in het onderwijsprogramma.

A6

Er is een rijke taal-/leeromgeving. De leraar stemt deze omgeving af op de zone van de naaste ontwikkeling van de groep en van de individuele leerling. De omgeving sluit aan bij de communicatieve en talige doelstellingen.
De lesruimte biedt overzicht en structuur maar lokt tegelijkertijd uit tot communiceren. Concreet materiaal en voorwerpen in relatie tot de lesstof die behandeld wordt, zijn ‘blijvend’ aanwezig in de klas. Leerlingen krijgen zo de gelegenheid en worden gestimuleerd om hier hun talige uitingen aan te verbinden.

A7

Het didactisch klimaat is expliciet gericht op het stimuleren van communicatie en taalontwikkeling binnen betekenisvolle situaties.

A8

De communicatie wordt gestructureerd. Medewerkers geven de leerling in reactie op een communicatieve uiting een ontvangstbevestiging, geven de uiting van de leerling terug en breiden deze waar mogelijk uit, aangepast aan het taalbegripniveau van de leerling. Zij gaan hierbij uit van de zone van de naaste ontwikkeling.
Visuele stappenplannen kunnen worden ingezet om de communicatie extra te structureren.
De leerling wordt structuur geboden om een uiting te formuleren en de communicatieve bedoeling effectief over te brengen bv. via de wie-wat-waar-structuur.

A9

Medewerkers wachten en geven tijd om de leerling zelf te laten communiceren. Door ruimte te geven aan leerlingen om vooral zelf te communiceren kunnen leerlingen groeien in hun spraaktaalontwikkeling.

A10

Medewerkers stellen open vragen om de communicatie op gang te helpen. Ze vereenvoudigen deze vragen niet als leerlingen niet direct adequaat talig reageren. Er worden technieken ingezet zoals herformuleren, parafraseren en topicalisatie (onderwerp apart zetten en benadrukken).

A11

Om de leerling zelf een boodschap te laten verwoorden worden naast of in plaats van het gesproken Nederlands ter compensatie ondersteunende gebaren, concreet materiaal, beeldmateriaal, schrift etc. ingezet.

A12

Medewerkers corrigeren de talige uitingen van de leerlingen niet expliciet. Zij geven in hun uiting het goede voorbeeld terug.

A13

Medewerkers dagen leerlingen uit om na te denken over hun eigen taal- en spraakgebruik (reflectie).

A14

In het lesprogramma wordt expliciet gewerkt aan de toepassing van het geleerde naar de talige werkelijkheid van alledag. Leraren grijpen kansen om leerlingen in uiteenlopende contexten geleerde talige uitingen functioneel te laten toepassen.

A15

Handelingsgericht werken (waaronder diagnostiek) staat aan de basis van de interventies die medewerkers toepassen. De uitkomsten van diagnostiek zijn de basis voor het opstellen van communicatieve en talige doelen op zowel individueel- als groepsniveau. Het ontwikkelingsperspectief van de leerling is hierbij leidend.

A16

Medewerkers hebben inzicht in het spraak-en taalontwikkelingsniveau van de individuele leerlingen. Ze sluiten in hun communicatieve benadering aan op dit niveau door leerlingen talig te benaderen in de zone van de naaste ontwikkeling. Dit gebeurt ten aanzien van de woordenschat, de grammaticale ontwikkeling op woord- en zinsniveau en ten aanzien van het gebruik van de taal in specifieke situaties.

A17

Leraar en logopedist formuleren gezamenlijk de communicatieve en talige benadering van de leerling.

A18

Medewerkers gebruiken methodieken die de taal- en denkontwikkeling van leerlingen stimuleren. Verschillende taal- en denkvaardigheden worden getraind, zoals oorzaak-gevolg, overeenkomsten/verschillen en het bedenken van oplossingen.

A19

De sociale aspecten in de communicatie en interactie krijgen expliciet aandacht en worden waar nodig getraind. Het gaat om beurtwisseling, vraag-antwoord strategieën, responsieve reacties en strategieën om te kunnen deelnemen aan de interactie.
De inzet van scripts helpt leerlingen om de sociale aspecten van de communicatie inzichtelijk te maken en vervolgens in te oefenen.

A21

Voor leerlingen met problemen in de auditieve verwerking wordt solo-apparatuur ingezet. Het gebruik van deze apparatuur wordt systematisch geëvalueerd.

A22

Er is beleid geformuleerd ten aanzien van ouderbetrokkenheid op het gebied van het stimuleren van communicatie en spraaktaalontwikkeling in de thuissituatie.

A23

Medewerkers zetten bewust methodieken in om de communicatie in de thuissituatie te bevorderen.
(bv. een communicatieschrift of dagagenda met foto’s en korte beschrijving voor jonge leerlingen, cursusaanbod, voorlichting.)

et scheppen van een pedagogisch klimaat dat de leerling ruimte biedt om te communiceren en te reflecteren op jezelf en de omgeving.
Kwaliteitsindicatoren
Categorie Indicator Omschrijving
B

Pedagogisch klimaat

B1

Een pedagogisch klimaat dat veiligheid en ruimte biedt is een klimaat waarin ESM-leerlingen daadwerkelijk gehoord en begrepen worden en succeservaringen kunnen opdoen in de communicatie, in het leren en in de sociale contacten.
De medewerkers zijn zich bewust van de communicatieve hulpvraag en dagen de leerlingen vanuit een sensitieve en responsieve grondhouding uit om zelf te communiceren. Het bevorderen van de communicatieve redzaamheid, zelfstandigheid en de weerbaarheid staat hierbij centraal.

B2

Voorspelbaarheid is een onderdeel van en veilige pedagogische klimaat voor ESM-leerlingen. Deze voorspelbaarheid krijgt vorm door vaste rituelen waarbij activiteiten gestructureerd worden. Dit gebeurt zowel verbaal als non-verbaal/visueel.
Door de spraaktaalproblematiek biedt mondelinge informatie onvoldoende houvast. Non-verbale/visuele informatie blijft voor leerlingen beschikbaar en waar nodig oproepbaar.

B3

Het (weer) plezier krijgen, hebben en houden in communicatie is een belangrijke voorwaarde om verder te kunnen ontwikkelen en leren. Medewerkers stimuleren dit plezier. Vanuit een positieve grondhouding werken medewerkers aan een reëel en positief zelfbeeld van de leerlingen.
Leerlingen leren hun mogelijkheden en onmogelijkheden kennen. Diversiteit in communicatie en ‘zijn’ wordt gewaardeerd. Verschillende communicatieve benaderingen en uitingen (gesproken Nederlands, Nederlands met gebaren, vormen van ondersteunde communicatie, schrift etc.) kennen een gelijke status.

B4

Communicatieve redzaamheid, weerbaarheid en het kunnen participeren in de maatschappij hebben hoge prioriteit.
Leerlingen worden binnen het veilige klimaat uitgedaagd om zelf initiatieven te nemen en oplossingen te bedenken voor het initiëren en het voortzetten van communicatie.

Dit gebeurt behalve in natuurlijke communicatieve situaties ook door communicatieve situaties te simuleren en oefenen.

B5

Kunnen en durven communiceren is een blijvend aandachtspunt. Zeker naarmate leerlingen ouder worden en de spraaktaal-problematiek (voor een deel) niet remedieerbaar blijkt te zijn. Leerlingen krijgen hiervoor compenserende technieken aangeleerd zoals bv. een opschrijfboekje met steekwoorden, leren omschrijven van woorden, voorgestructureerde gesprekken.

B6

Leerlingen worden begeleid in de communicatie met klas- en schoolgenoten. Leerlingen leren miscommunicatie herkennen en krijgen strategieën aangeboden (bv. aangeven iets niet te begrijpen, de vraag herhalen, vragen iets opnieuw uit te leggen) om miscommunicatie zelf op te lossen.

B7

Gespreks- en omgangsregels worden expliciet uitgelegd en gevisualiseerd. Sociale situaties worden besproken en gevisualiseerd en geanalyseerd in stappenplannen om deze te leren begrijpen en de kennis te kunnen toepassen in uiteenlopende situaties.

B8

Er wordt systematisch en methodisch gewerkt aan het begrijpen, benoemen en kunnen uitleggen van gevoelens en emoties, zowel verbaal als non-verbaal.

B9

Abstracte gevoelsbegrippen zijn vaak extra moeilijk voor leerlingen in cluster 2. Het veel en herhaaldelijk gebruik van deze begrippen in verschillende contexten draagt bij aan het vermogen om ervaringen, gevoelens en emoties te delen en bespreken.

A

Didactisch klimaat

AssA9

De medewerker communiceert op een cognitief neutrale manier. Humor en emotie worden gedoceerd ingezet en expliciet benoemd.

B

Pedagogisch klimaat

AssB4

Voorlichting voor medeleerlingen creëert begrip en daarmee veiligheid voor de leerling met een ASS. Medeleerlingen krijgen vaardigheden aangereikt waarmee ze hun klasgenoot kunnen ondersteunen. Voor deze voorlichting worden programma’s gehanteerd die ontwikkeld zijn voor de doelgroep.

AssB5

De medewerker geeft informatie over wat een uiting van een leerling met een ASS voor de gesprekspartner kan betekenen en heretiketteert deze samen met de leerling.

AssB7

De medewerker (her)kent de stresssignalen van de leerling en geeft hoge prioriteit aan stressreductie door het benoemen/uitleggen en analyseren van de situatie.

Visuele ondersteuning van het leerprogramma is voorhanden.
Kwaliteitsindicatoren
Categorie Indicator Omschrijving
A

Didactisch  klimaat

A11

Om de leerling zelf een boodschap te laten verwoorden worden naast of in plaats van het gesproken Nederlands ter compensatie ondersteunende gebaren, concreet materiaal, beeldmateriaal, schrift etc. ingezet.

D

Specialistisch en intensief leesonderwijs

D3

Er worden hulpmiddelen ingezet om auditieve informatie in het leesonderwijs te visualiseren.
Er wordt gebruik gemaakt van bv. klankgebaren, hak- en plakstroken, afdekkaartjes om structuren in woorden zichtbaar te maken.

E

Aangepaste instructie

E7

Tekstmateriaal en opdrachten die leerlingen niet zelfstandig kunnen verwerken, worden vooraf besproken en voorzien van cues.
Indien mogelijk/noodzakelijk wordt via het schrift, beeld, schema een compacte samenvatting van de lesstof aangeboden.

E8

Bij de verwerking van lesstof worden doelgericht (visuele) handelingswijzers aangeboden om leerlingen in staat te stellen zelfstandig opdrachten te verwerken (stappenplan, mindmappen).

Afhankelijk van het uitstroomprofiel zijn materialen en middelen beschikbaar.

Expertise

We onderscheiden VSO diplomagericht, arbeidsgericht en gericht op dagbesteding. Cluster 2 heeft in dit intensief onderwijsarrangement zorgplicht.

Setting binnen de klas

Setting binnen de klas

Elke medewerker cluster 2 beschikt over de kennis en competenties zoals opgenomen in de bijbehorende competentieprofielen.
Kwaliteitsindicatoren
Categorie Indicator Omschrijving
A

Didactisch  klimaat

A8

De communicatie wordt gestructureerd. Medewerkers geven de leerling in reactie op een communicatieve uiting een ontvangstbevestiging, geven de uiting van de leerling terug en breiden deze waar mogelijk uit, aangepast aan het taalbegripniveau van de leerling. Zij gaan hierbij uit van de zone van de naaste ontwikkeling.
Visuele stappenplannen kunnen worden ingezet om de communicatie extra te structureren.
De leerling wordt structuur geboden om een uiting te formuleren en de communicatieve bedoeling effectief over te brengen bv. via de wie-wat-waar-structuur.

A9

Medewerkers wachten en geven tijd om de leerling zelf te laten communiceren. Door ruimte te geven aan leerlingen om vooral zelf te communiceren kunnen leerlingen groeien in hun spraaktaalontwikkeling.

A10

Medewerkers stellen open vragen om de communicatie op gang te helpen. Ze vereenvoudigen deze vragen niet als leerlingen niet direct adequaat talig reageren. Er worden technieken ingezet zoals herformuleren, parafraseren en topicalisatie (onderwerp apart zetten en benadrukken).

A12

Medewerkers corrigeren de talige uitingen van de leerlingen niet expliciet. Zij geven in hun uiting het goede voorbeeld terug.

A13

Medewerkers dagen leerlingen uit om na te denken over hun eigen taal- en spraakgebruik (reflectie).

A16

Medewerkers hebben inzicht in het spraak-en taalontwikkelingsniveau van de individuele leerlingen. Ze sluiten in hun communicatieve benadering aan op dit niveau door leerlingen talig te benaderen in de zone van de naaste ontwikkeling. Dit gebeurt ten aanzien van de woordenschat, de grammaticale ontwikkeling op woord- en zinsniveau en ten aanzien van het gebruik van de taal in specifieke situaties.

E

Aangepaste instructie

E1

De mondelinge instructie wordt afgestemd op het begripsniveau van de leerling(en). Dit geldt zowel voor de vorm (gesproken Nederlands, Nederlands met gebaren) als voor de inhoud. Het is belangrijk om moeilijke begrippen en nieuwe taal niet te vermijden, wel aan te bieden en er een goede toegankelijke definitie of voorbeeld bij te geven.

E2

De leraar temporiseert verschillende bronnen (mondelinge informatie, videobeelden, plaatmateriaal etc.) van informatie tijdens de instructie.
ESM-leerlingen hebben vaak meer verwerkingstijd nodig.

E3

Het werkgeheugen van ESM-leerlingen is vaak zwakker. Medewerkers passen taken waarbij een beroep gedaan wordt op het onthouden van grotere hoeveelheden informatie aan:

  • Informatie wordt aangeboden in een permanente (visuele) vorm
  • Informatie nodig opgedeeld in kleinere stappen
  • Leerlingen krijgen strategieën aangeboden en aangeleerd om informatie beter te laten beklijven bv. een eigen woordenboek met betekenisvolle zinnen en tekeningen gebruiken, het geleerde inoefenen via verschillende werkvormen.
E4

De leraar structureert de informatie.
Hij geeft regelmatig een terugblik en samenvatting. De leraar stelt controlevragen op het begrip van de instructie.

E5

Om (complexe) lesstof toegankelijk te maken worden leerlingen voorbereid op het onderwerp.
Belangrijke begrippen worden in een betekenisvolle context aangeboden en vooraf uitgelegd (pre-teaching). Voor sommige leerlingen is extra training en herhaling van deze begrippen (re-teaching) noodzakelijk.

E6

Visualisatie en auditieve, tactiele en motorische ondersteuning wordt ingezet bij de instructie.

Medewerkers zijn in staat bestaande methoden samen met de logopedist aan te passen zodat ze geschikt zijn voor leerlingen met ESM.
Kwaliteitsindicatoren
Categorie Indicator Omschrijving
A

Didactisch  klimaat

A18

Medewerkers gebruiken methodieken die de taal- en denkontwikkeling van leerlingen stimuleren. Verschillende taal- en denkvaardigheden worden getraind, zoals oorzaak-gevolg, overeenkomsten/verschillen en het bedenken van oplossingen.

C

Specialistisch en intensief taalonderwijs

C3

Bestaande taalmethodes worden door de leraar in samen-werking met de logopedist, aangepast en/of aangevuld om de geformuleerde taaldoelen te kunnen behalen.

C5

Het begrijpen en gebruiken van nieuwe woorden is niet vanzelfsprekend bij ESM-leerlingen. De uitbreiding van de woordschat is daarom een belangrijk doel. De didactiek van Verhallen & Verhallen ligt aan de basis van het woordenschat onderwijs.
Er wordt thematisch gewerkt om het opbouwen van mentale netwerken te bevorderen. Nieuwe begrippen worden in verschillende contexten expliciet aangeboden. Er is extra training en herhaling van nieuwe begrippen. Het opbouwen van het juiste concept bij woorden krijgt veel aandacht door een diversiteit aan oefeningen waardoor leerlingen diepe woordkennis kunnen opbouwen.

E

Aangepaste instructie

E11

Reguliere methodes worden gebruikt in het onderwijs aan ESM-leerlingen. Het niveau van taalvaardigheid van leerlingen binnen een groep is vaak zeer uiteenlopend.
De leerkracht past de lesstof aan op het begripsniveau van de leerlingen. Hij differentieert hiermee binnen de groep.

A

Didactisch  klimaat

A23

Medewerkers zetten bewust methodieken in om de communicatie in de thuissituatie te bevorderen.
(bv. een communicatieschrift of dagagenda met foto’s en korte beschrijving voor jonge leerlingen, cursusaanbod, voorlichting.)

E

Aangepaste instructie

AssE8

Mindmappen wordt ingezet als ondersteunende methodiek om de context te expliciteren en verbanden aan te brengen. Vanuit geheel wordt gewerkt naar het detail. De vragen wie, wat, waar, wanneer, hoe staan hierbij centraal.

F

Bevordering van sociale relaties en welbevinden

AssF1

De methodiek van social story en script wordt ingezet om de leerling inzicht te geven in (complexe) sociale situaties.

Elke docent cluster 2 heeft kennis en is vaardig in het omgaan met eigentijdse, op interactie gerichte communicatiemiddelen (bv. Smartborden en andere vormen van digitale communicatie).

Medewerkers worden waar nodig bijgeschoold om actuele kennis te implementeren.

Setting binnen de school

Setting binnen de school

Er is een competentieprofiel beschikbaar leerkracht cluster 2. Bij werving en selectie en bij opleiding vormt dit profiel het uitgangspunt.

De medewerkers kunnen beschikken over de kennis en materialen van de kenniscentra (eigen instelling en Siméa).

Een aantal medewerkers beschikt over NmG vaardigheden.
Kwaliteitsindicatoren
Categorie Indicator Omschrijving
A

Didactisch  klimaat

A3

Bij het gebruik van Nederlands met gebaren (NmG) is de medewerker alert op de kwaliteit van het aanbod van het gesproken Nederlands. Dit betreft de articulatie, het stemvolume en de intonatie, tempo en vloeiendheid en de grammatica. De medewerker vermijdt geen (moeilijke) woorden en versimpelt het taalgebruik niet.
Tevens is de medewerker alert op de kwaliteit van het gebarenaanbod. Het gaat hier om articulatie/uitvoering van de gebaren, tempo en vloeiendheid, het aantal gebaren per zin en een bewuste keuze van de woordsoorten die wel/niet ondersteund worden.

A4

Om NmG op een kwalitatief goed niveau te gebruiken worden medewerkers structureel gecoacht en getraind. Ze worden getoetst op hun vaardigheid. Er zijn minimale beheersingsniveaus voor (verschillende typen) medewerkers geformuleerd.

Een aantal medewerkers beschikt over expertise rond stage en arbeidstoeleiding.

Multidisciplinaire beschikbaarheid van een logopedist, orthopedagoog, psycholoog.

Multidisciplinair samengestelde Commissie van Begeleiding.
Kwaliteitsindicatoren
Categorie Indicator Omschrijving
A

Didactisch  klimaat

A24

Een multidisciplinair samengestelde Commissie van Begeleiding (CvB) is op afroep beschikbaar.
Alle scholen voor speciaal onderwijs beschikken over Commissie van Begeleiding (CvB). In een multidisciplinaire samenstelling komen Jeugdarts, de logopedist, de psycholoog/orthopedagoog, de zorgcoördinator en de directeur in.
De leden van de CvB brengen tijdens hun besprekingen vanuit hun vakgebied de nodige informatie in over de leerlingen en brengen advies uit over de hulp die een leerling nodig heeft.

Hoeveelheid aandacht/tijd

De aandacht en tijdverdeling over het onderwijsaanbod is doorlopend aangepast aan de specifieke onderwijsbehoefte van de leerlingen.
De inzet wordt enerzijds bepaald door het budget en anderzijds door de contractering tussen klant en cluster 2. Afhankelijk van de onderwijsbehoefte zal dit curriculum een verlenging kennen van een jaar.

Setting binnen de klas

Setting binnen de klas

De groepsgrootte is doorlopend aangepast aan de specifieke onderwijsbehoefte van de leerlingen.

De aandacht en tijdverdeling over het onderwijsaanbod is doorlopend aangepast aan de specifieke onderwijsbehoefte van de leerlingen.

Het curriculum zal voor de meeste leerlingen een verlenging van een jaar kennen in verband met extra lessen taal/communicatietraining en intensiteit van lesmethoden.

Extra ondersteuningsmogelijkheden in de groep (bv. pre- en reteaching, logopedist, klassen-/onderwijsassistent etc.).

Setting binnen de school

Setting binnen de school

Voor het intensieve onderwijsarrangement zijn de volgende functies inzetbaar:

  • Directeur, teamleiders
  • Orthopedagoog, psycholoog, psychologisch assistent, logopedist, maatschappelijk werkende
  • Intern begeleider, autistenbegeleider, remedial teacher, communicatiedeskundige
  • Leerkracht, vakleerkracht
  • Leerkrachtondersteuning, klassenassistent
  • Administratief medewerker, conciërge
  • Een audioloog en kinderpsychiater kunnen worden ingehuurd opbasis van vraag

Fysieke omgeving

De school is ingericht voor de doelgroep.

Setting binnen de klas

Setting binnen de klas

Het lokaal is ingericht voor de doelgroep. Er is rekening gehouden met akoestische eigenschappen, optische eigenschappen (lichtinval), lokaalgrootte. Er zijn prikkelarme werkplekken.
Kwaliteitsindicatoren
Categorie Indicator Omschrijving
A

Didactisch  klimaat

A6

Er is een rijke taal-/leeromgeving. De leraar stemt deze omgeving af op de zone van de naaste ontwikkeling van de groep en van de individuele leerling. De omgeving sluit aan bij de communicatieve en talige doelstellingen.
De lesruimte biedt overzicht en structuur maar lokt tegelijkertijd uit tot communiceren. Concreet materiaal en voorwerpen in relatie tot de lesstof die behandeld wordt, zijn ‘blijvend’ aanwezig in de klas. Leerlingen krijgen zo de gelegenheid en worden gestimuleerd om hier hun talige uitingen aan te verbinden.

De lesruimte lokt uit tot communiceren. Er zijn concrete voorwerpen in relatie tot de lesstof blijvend aanwezig in de klas.

Visualisatie van belangrijke informatie.

Setting binnen de school

Setting binnen de school

De school is ingericht voor de doelgroep. Er is rekening gehouden met akoestische eigenschappen, optische eigenschappen (lichtinval),
lokaalgrootte. Er zijn prikkelarme werkplekken.

Het gebouw biedt een rijke leeromgeving waarin arbeidscompetenties getraind en geoefend kunnen worden (vaklokalen).

Samenwerking

De samenwerking met andere instanties maakt integraal onderdeel uit van het aanbod (één kind één plan). De school is samen met ouders verantwoordelijk voor de contacten met andere instanties.

Setting binnen de klas

Setting binnen de klas

Zorgverlening in de klas waar nodig.

De school is samen met ouders verantwoordelijk voor de contacten met andere instanties.
Kwaliteitsindicatoren
Categorie Indicator Omschrijving
F

Bevordering van sociale relaties en welbevinden

F8

Er is beleid geformuleerd ten aanzien van ouderbetrokkenheid op het gebied van welbevinden, relaties en seksualiteit en weerbaarheid. Om leer- en ontwikkeldoelen te behalen wordt in samenwerking met de zorg aan ouders ondersteuning in de communicatie en de opvoeding geboden.

Setting binnen de school

Setting binnen de school

 De school voor speciaal onderwijs werkt nauw samen met scholen waar medium onderwijsarrangementen worden uitgevoerd om, waar mogelijk,
een goede overgang te bevorderen.

Er wordt indien nodig samengewerkt met andere instanties. Andere instanties kunnen zijn:

  • Zorginstellingen, jeugdzorg
  • Audiologisch centrum
  • Naschoolse opvang of behandeling
  • Stagebureau, bedrijven, externe leermeesters
  • CJG, gezinsbegeleiding
  • UWV

Uitstroom naar licht onderwijsarrangement

Het ontwikkelingsperspectief van de leerling is naar boven bijgesteld. Er zijn aantoonbare redenen om aan te nemen dat de leerling met een lichte vorm van ondersteuning in een reguliere context zijn /haar doelen kan behalen.
(Het zorgprofiel van de context medebepalend voor het succes.)

Uitstroom naar medium onderwijsarrangement

De doelen in relatie tot het ontwikkelingsperspectief zijn behaald. Het aanbod in het intensieve onderwijsarrangement biedt onvoldoende uitdaging aan de leerling.
Er zijn aantoonbare redenen om aan te nemen dat een reguliere schoolomgeving meer kan aansluiten op de onderwijsbehoefte van de leerling.
Het ontwikkelingsperspectief is naar boven bijgesteld en daar sluit een medium onderwijsarrangement beter op aan.